توت فرنگی و روشهای کنترل آفات
نویسنده: مهناز ظهیری، کارشناس ارشد مهندسی کشاورزی- دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی خوزستان
مقدمه
توت فرنگی با نام علمی Fragaria sp. گیاهی علفی، چند ساله با ساقههای رونده، متعلق به خانواده گل سرخیان (Rosaceae) و بومی جنگلهای اروپا میباشد. میوه توت فرنگی به عنوان ملکه میوهها، میوهای بسیار محبوب در بسیاری از کشورهای جهان بوده و سرشار از فیبر، آب، ویتامینها، آنتی اکسیدانها و سایر مواد مغذی میباشد.توت فرنگی یکی از مهمترین و با ارزشترین میوههای فصلی محسوب میشود. این میوه به دلیل داشتن منابع غنی از ویتامینها و آنتی اکسیدانها در سراسر جهان به صورت تجاری کشت وکار میشود. مدیریت آفات به عنوان یکی از مهمترین نکات در کشت و تولید گیاه توت فرنگی میباشد، که با استفاده از روشهای مختلف انجام میشود.
آفتکشها برای کنترل آفات و افزایش تولید محصولات کشاورزی مزایای غیرقابل انکاری دارند ولی به دلیل وجود بقایای آنها در میوهها و سبزیجات، به عنوان عوامل بالقوهی تهدیدکنندهی سلامتی مصرف کنندگان مطرح شدهاند. از این رو در این مقاله به روشهای اصولی و نوین برای کنترل آفات توت فرنگی پرداختهایم (۱و۳).
آفات مهم توت فرنگی
آفات مهم توت فرنگی به شرح زیر میباشد:
سوسک توت فرنگی (Harpalus rufipes)
این آفت از بذر توت فرنگی تغذیه میکند و به تمامی میوههای در حال رسیدن توت فرنگی آسیب میزند.
طوقه خوار توت فرنگی (Tyloderma fragariae)
این آفت با ایجاد دالان و آسیب به طوقه توت فرنگی موجب ضعیف و خشک شدن بوتههای توت فرنگی میشوند.
شته توت فرنگی (Chaetospihon fragaefolii)
این آفت باعث آسیب به برگها و میوهها میشود. همچنین این شتهها میتوانند ویروسها را از یک گیاه توت فرنگی به گیاه دیگر منتقل کنند.
شته ریشه توت فرنگی (Aphis forbest)
شته ریشه توت فرنگی از ساقههای برگدار و جوان و جوانهی توسعه یافته توت فرنگی تغذیه میکنند.
کنه تارتن توت فرنگی (Tetranychus urticae)
کنه تارتن با تغذیه از درون سلول برگ و خالی کردن محتویات آنها و تخریب سبزینه، رشد گیاه را دچار اختلال میکند.
سفیدک پودری (Podosphaera aphanis)
عامل این بیماری باعث آسیب به تمام بافتهای بوته و میوه توت فرنگی و کاهش رشد بوتهها و میزان محصول میشود.
سوختگی برگ توت فرنگی (Diplocarpon earlianum)
این بیماری به علت رطوبت بالای سطح برگ و حرارت ۲۷ الی ۳۰ درجه سانتیگراد ایجاد میشود و در نتیجه باعث سوختگی برگ توت فرنگی میشود.
زنجرههای برگی توت فرنگی (Aphrodes sp. Euscelis sp. ,)
این آفت سبب بروز بیماری لکهای در گلبرگ سبز توت فرنگی میشود.
تریپس توت فرنگی (Frankliniella occidentalis)
تریپسها از گلهای توت فرنگی تغذیه میکنند و باعث کاهش تعداد میوه و کیفیت آن میشود (۱و۲و۶).
روشهای نوین کنترل آفات توت فرنگی
کنترل آفات توت فرنگی به روشهای بیولوژیکی، زراعی، ارگانیک، تلفیقی و شیمیایی دستهبندی میشود:
کنترل بیولوژیکی
در کنترل بیولوژیکی از موجودات زنده برای کنترل آفات استفاده میشود. موجودات زنده با تغذیه از آفات باعث نابودی و کنترل آنها در مزرعه توت فرنگی میشوند.
از جمله این موجودات زنده، میتوان به مگس گلزار (Syrphidae) ، کفشدوزکهای کنه خوار (Stethorus gilvifrons)، سن شکارگر (Strawberry predator bug.)، کنه شکارگر (Zetzellia Mali Ewing) و زنبورهای پارازیتوئید (Parasitoid wasps) اشاره کرد.
از مگس گلزار یا لاروهای توری سبز برای کنترل شتهها و انگلها و دیگر آفات توت فرنگی استفاده میکنند. این مگسها با تغذیه از شتهها باعث نابودی کامل آفات میشوند.
از زنبورهای پارازیتوئید، کفشدوزکهای کنه خوار، سن شکارگر و کنه شکارگر برای کنترل سوسک توت فرنگی، کنه تارتن توت فرنگی، تریپس، شته و سایر آفات استفاده میشود (۵-۱).
کنترل زراعی
کنترل زراعی یکی از بهترین روشهای اصولی برای کنترل آفات توت فرنگی میباشد. از جمله روشهای کنترل زراعی به شرح زیر است:
۱-مدیریت مزرعه یا گلخانه: بررسی منظم مزارع توتفرنگی برای شناسایی به موقع آفات و بیماریها، از بین بردن علفهای هرز، استفاده از تناوب کشت و کاربرد روشهای لازم سبب کاهش شدید جمعیت آفات میشود.
۲-رعایت بهداشت مزرعه یا گلخانه: ضدعفونی کردن خاک قبل از کاشت، استفاده از تجهیزات سالم و ضدعفونی شده، جلوگیری از ورود آفات از سایر مزارع و جمعآوری و از بین بردن بقایای گیاهی پس از برداشت میتواند به کاهش منابع آلودگی و جلوگیری از شیوع آفات کمک کند.
۳-استفاده از ارقام مقاوم: کاشت ارقام مقاوم به آفات و بیماریها میتواند باعث کاهش و کنترل آفات شود. این روش در کاهش آفاتی مانند سفیدک پودری و شتهها بسیار مفید است.
۴-مدیریت آبیاری و کود: آبیاری بیش از حد میتواند محیط را برای رشد قارچها و آفات مساعد کند. بنابراین، مدیریت آبیاری و استفاده از روشهای آبیاری قطرهای به جای آبیاری غرقابی توصیه میشود. استفاده از این روش باعث کنترل آفاتی مانند سفیدک خاکستری و طوقهخوار توت فرنگی میشود.
۵-استفاده از کودهای آلی و شیمیایی مناسب: استفاده از کود مناسب با توجه به نیاز گیاه و شرایط خاک، میتواند به تقویت گیاه و افزایش مقاومت آن در برابر آفات کمک کند.
۶-استفاده از تلههای فیزیکی: استفاده از تلههای فیزیکی مانند تلههای چسبنده، تلههای نوری یا تور ضد حشره میتواند در کاهش جمعیت آفات و بیماریها مؤثر باشد. استفاده از این روش باعث کاهش آفاتی مانند کنه، شته و تریپس میشود.
۷- ایجاد پوشش سبز زیر درختان: از این روش برای مدیریت کنه تارتن استفاده میشود. استفاده از پوشش سبز زیر درختان باعث ایجاد رطوبت بالا و در نتیجه نامساعد شدن شرایط زندگی برای کنه و کنترل جمعیت آنها میشود.
کنترل ارگانیک
در این روش با استفاده از مواد دارویی و گیاهی میتوان تا حد زیادی آفات را کنترل کرد. استفاده از این مواد باعث دفع آفات میشود. برای کنترل آفات به روش ارگانیک از عصارههای گیاهی، اسپریهای صابون حشرهکش، روغن چریش (آزادیراکتین (Azadirachtin و پیرترین (Pyrethrum) روی توت فرنگیها استفاده میکنند.
کنترل تلفیقی
رمز موفقیت در کنترل تلفیقی، استفاده از دو روش کنترل آفات به صورت همزمان، ردیابی دقیق روند تغییرات جمعیت آفات و کاربرد روشهای کنترل در صورت لزوم است. در این روش استفاده از آفتکشها به حداقل میرسد و استفاده از کنترل بیولوژیک و دیگر روشهای صحیح زراعی توصیه میشود.
کنترل شیمیایی
استفاده از این روش با توجه میزان حساسیت بالای میوه توت فرنگی در صورت لزوم و با مشورت کارشناسان متخصص و به صورت محدود انجام شود. استفاده از این سموم به صورت پیشگیرانه یا در مراحل اولیه آلودگی میتواند مؤثر باشد. در مراحل نهایی رسیدن میوه، از این سموم باید بسیار کم استفاده شود.
استفاده از سموم شیمیایی مانند آبامکتین (Abamectin)، فن پیروکسی مایت (Fenpyroximate)، کاپتان (Cuptan)، تیوفانت متیل (Topsin M) و کاربوکسی تیرام (Carboxin thiram) برای درمان بیماریهایی مانند سفیدک پودری، سفیدک خاکستری، بوتریس و سوختگی برگ توت فرنگی مفید میباشد (۷-۱).
نکات مهم استفاده از روشهای کنترل آفات در توت فرنگی
ساختار میوه توت فرنگی و حساسیت آن
-میوه توت فرنگی به دلیل داشتن دوره رشد کوتاه، قابلیت ماندگاری زیاد روی بوته را ندارد. به همین دلیل میوهها سریع برداشت و به بازار عرضه میشوند تا کیفیت و بازارپسندی خود را از دست ندهند.
– توت فرنگی پس از چیدن به سرعت کپک میزند و گاهی ممکن است به انواعی از سموم قارچی یا مایکوتوکسینها (Mycotoxin) آلوده شود. به همین منظور، برخی تولیدکنندگان برای عرضه میوه به بازار آنها را در داخل قارچکش غوطه ور میکنند که این کار باعث آلودگی شدید میوه به سموم میشود.
-با توجه به ساختار فیزیکی و شیمیایی و بافت نرم و بدون پوشش سلولزی میوه توت فرنگی، بافت میوه شدیداً جاذب مواد شیمیایی بوده، همچنین به دلیل برداشت سریع میوه در فواصل کم توصیه میشود از سموم شیمیایی کمتر استفاده شود.
غلظت سموم شیمیایی و رعایت دوره کارنس:
-در مزارع و گلخانههای پرورش توت فرنگی که آفات با استفاده از سموم شیمیایی کنترل میشوند، به علت عدم رعایت دوره کارنس غلظت باقیمانده سموم در محصول توت فرنگی بسیار زیاد تخمین زده شده است، از این رو باعث آسیب به سلامتی انسان میشود.
– در صورت اجبار به استفاده از سموم رعایت و توجه به دوره ماندگاری سموم امری لازم و اجتناب ناپذیر بوده، به نحوی که اثر سمیت بایستی قبل از برداشت میوه کاملاً از بین رفته باشد. میزان ماندگاری سموم مختلف متفاوت است و از چند روز تا چند هفته متغیر است.
اثرات مخرب سموم بر سلامتی انسان
-باقیمانده سموم در توت فرنگی بر سلامت انسان و محیط زیست اثرات سوئی دارد. از جمله این اثرات، اختلالات عصبی و تنفسی، اختلال در سیستم گوارش، اختلال در باروری و سرطان میباشد.
– در پرورش توت فرنگی تمرکز بر استفاده از شیوههای ارگانیک یا ایمن در مدیریت آفات و بیماریها میتواند تا حد زیادی استفاده از سموم شیمیایی و روشهای غیر استاندارد را کاهش داد (۱و۲و۸).
نتیجهگیری
توت فرنگی میوهای خوش طعم با ارزش تغذیهای بالا است که کشت و کار آن میتواند با سود اقتصادی قابل توجهی همراه باشد. برای افزایش تولید و کیفیت میوه توت فرنگی و عرضهی محصول سالم به بازار، نیازمند استفاده از روشهای نوین کنترل آفات میباشد. به طور عمده میتوان از روشهای زراعی و بیولوژیک در کنترل آفات توت فرنگی مزارع و گلخانهها استفاده کرد. زیرا این روشها اثرات مخربی بر سلامتی انسان و محیط زیست ندارند.
منابع
۱-بیماریهای توت فرنگی و آفات آن. مترجم: دانش و همکاران. ۱۳۹۵. انتشارات مرکز نشر دانشگاهی.
۲-رسالهی دکتری. پاسخهای فیزیولوژیک و بیوشیمیایی توت فرنگی رقم سلوا به زمان محلول پاشی نیتریک اکساید و سالیسیلیک اسید در شرایط شوری. بابک جمالی. ۱۳۹۳. دانشگاه شیراز.
۳- مقاله مدلسازی خطی تأثیر آفات و بیماریها بر روند رشد گیاه توت فرنگی در فضای گلخانه. زهره عباسی و همکاران. ۱۴۰۱. نشریه علوم باغبانی. ۳۶(۱): ۲۸۳-۲۷۱.
۴-موانع تولید محصولات ارگانیک از دیدگاه کارشناسان جهاد کشاورزی. نشریه دانش کشاورزی و تولید پایدار. یعقوبی و جوادی. ۱۳۹۳. ۲۴(۱): ۶۸-۵۷.
۵-مقاله کارایی تور ضد حشره در کاهش آلودگی توت فرنگی به سه آفت مهم و بررسی اثر چند ترکیب زیست سازگار روی کنهی دولکهای Tetranychus urticae K. در شرایط گلخانهای. لیلا کیانی و همکاران. ۱۳۹۶. مجلهی پژوهشهای کاربردی در گیاهپزشکی. ۶(۴): ۱۴۶-۱۳۲.
۶- مقاله استفاده از عوامل کنترل بیولوژیک سفیدبالکهای توت فرنگی در شرایط گلخانههای استان تهران. ۱۳۹۷. انتشارات سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی کشور.
۷- Berglund R, 2007. Organic production of strawberries focus on practical applications. Ph.D. Dissertation, Swedish University of Agricultural Sciences, Alnarp.
۸- Bharath V and Puneeth Kumar MV, 2016. Effect of anti-aphids and anti-bemisia insect proof screens on the inside microclimate in a naturally ventilated bispan greenhouse: a cfd study. International Journal of Engineering Research 5(6): 1129-1254.
دوره کارنس: حداقل مدت زمان پس از آخرین سمپاشی که باید طی شود تا سم قرار گرفته بر روی محصول تجزیه شده و در حد قابل مصرف قرار گیرد.
تناوب کشت: به کشت محصولات مختلف بهطور متوالی و با یک ترتیب مشخص در یک قطعه زمین خاص در طول زمان تناوب کشت گفته میشود.
مایکوتوکسینها: ترکیبات سمی هستند که توسط انواع خاصی از قارچها یا کپکها تولید میشوند.
پیریترین: پیرترین به عنوان یک محصول طبیعی کنترل آفات، میباشد که از گل داودی استخراج میشود.
روغن چریش: روغن چریش یک حشرهکش و قارچکش طبیعی است که میتواند در کنترل بیولوژیک آفات گیاهان مورد استفاده قرار گیرد. این روغن دارای اثرات دفعکنندگی و اختلال در رشد حشرات است و میتواند به عنوان یک جایگزین طبیعی و ایمن برای سموم شیمیایی در کشاورزی ارگانیک استفاده شود.