سفید بالک
نویسنده عزیزه ایری

مقدمه:

سفیدبالک، یکی از آفات مهم و گسترده در سراسر جهان است که در اغلب گلخانه‌ها، کشت‌های زیر پوشش، مزارع، باغات و مراتع به طیف وسیعی از گیاهان زراعی، زینتی و درختان مثمر و غیرمثمر حمله‌ور می‌شود. این حشرات با تغذیه از شیره آوندی گیاهان میزبان، به‌صورت مستقیم موجب آسیب به گیاهان شده و می‌توانند تا حدود ۵۰ درصد از عملکرد محصول را کاهش دهند [۱]. سفیدبالک‌ها که عمدتاً در پشت برگ‌های گیاهان فعالیت دارند، از طریق تغذیه مستقیم، ترشح عسلک و انتقال برخی بیماری‌های ویروسی، خسارات جدی به محصولات وارد می‌کنند [۲]. تراکم‌های بالای جمعیتی این آفت منجر به کاهش توان رشد گیاه میزبان، رنگ‌پریدگی برگ‌ها، نارس ماندن یکنواخت میوه‌ها و بروز اختلالات فیزیولوژیکی می‌شود. از گذشته تاکنون، کنترل سفیدبالک عمدتاً با استفاده از حشره‌کش‌های مصنوعی صورت گرفته است؛ با این حال، این ترکیبات شیمیایی علاوه بر آثار زیان‌بار زیست‌محیطی، منجر به بروز مقاومت و طغیان مجدد آفات نیز می‌گردند [۳]. در این راستا، استفاده از حشره‌کش‌های گیاهی به‌دلیل اثرات منفی بسیار کمتر بر محیط‌زیست و صرفه‌ اقتصادی بیشتر، می‌تواند جایگزین مناسبی در برنامه‌های مدیریت آفات به‌شمار آید [۴].

سفیدبالک‌ها (Homoptera: Aleyrodidae) از مهم‌ترین آفات محصولات گلخانه‌ای در بسیاری از مناطق جهان به‌شمار می‌روند. اغلب ویروس‌های گیاهی که اخیراً در نواحی گرمسیری، نیمه‌گرمسیری و معتدل شیوع یافته‌اند و تولید محصولات مهم کشاورزی را محدود کرده‌اند، توسط سفیدبالک‌ها منتقل می‌شوند و پراکنش جهانی این ویروس‌ها رو به افزایش است [۵]. تاکنون نزدیک به ۱۵۰۰ گونه سفیدبالک شناسایی شده‌اند، اما تنها تعداد اندکی از آن‌ها ناقل ویروس‌های گیاهی هستند [۶]. از مهم‌ترین این گونه‌ها می‌توان به Trialeurodes abutiloneus، Trialeurodes vaporariorum و Bemisia tabaci اشاره کرد [۷]. پژوهش‌های انجام‌شده در ایران نیز نشان‌دهنده تنوع بالای گونه‌های سفیدبالک در کشور هستند [۸]. بیشتر سفیدبالک‌ها دارای یک هم‌زیست اصلی و یک یا چند هم‌زیست ثانویه از میان باکتری‌ها هستند. هم‌زیست‌های ثانویه که به‌عنوان ژنوم‌های ضمیمه در سفیدبالک‌ها شناخته می‌شوند، در روند تکامل، سازگاری، دامنه میزبانی و نرخ انتقال بیماری‌های گیاهی توسط این آفات نقش مؤثری ایفا می‌کنند [۹].

گیاهان میزبان سفیدبالک‌ها

سفیدبالک، حشره‌ای تقریباً همه‌جایی است که در نواحی گرمسیری به‌صورت طبیعی و در مناطق سردسیر عمدتاً در گلخانه‌ها فعالیت دارد. از جمله گیاهان میزبان اصلی این آفت می‌توان به ریحان، کاهو، سیب‌زمینی، خیار، خربزه، کدو، توتون، گوجه‌فرنگی، ژربرا، شمعدانی، داودی، گل کاغذی، بگونیا، گل میمون، شاپسند و ختمی چینی اشاره کرد [۲].

بر اساس نمونه‌برداری‌های انجام‌شده طی سال‌های ۱۳۷۶ تا ۱۳۸۵ در برخی استان‌های ایران مانند فارس، اصفهان، تهران، گلستان، گیلان، مازندران و سمنان، ۲۱۴ گونه گیاه میزبان از ۱۲۷ جنس و ۵۸ خانواده برای سفیدبالک‌ها شناسایی شده‌اند. نتایج نشان داد بیشترین تعداد میزبان‌ها به ترتیب در خانواده‌های Leguminosae، Malvaceae، Solanaceae، Rosaceae، Compositae، Rutaceae، Euphorbiaceae، Oleaceae، Brassicaceae و Cucurbitaceae قرار دارند. همچنین، بررسی‌ها در فصول مختلف در مناطق مذکور نشان داد که برخی گیاهان مانند اکالیپتوس، مورد، بنگرو، پنیرک، کنار و کرچک به‌دلیل همیشه‌سبز بودن و داشتن شاخ‌وبرگ فراوان، پناهگاه‌های مناسبی برای زمستان‌گذرانی و بقای سفیدبالک‌ها محسوب می‌شوند [۳].

سفیدبالک‌ها دامنه میزبانی وسیعی دارند؛ به‌گونه‌ای که تا سال ۱۹۸۶ برای سفیدبالک پنبه (Bemisia tabaci) حدود ۵۰۷ گونه و برای سفیدبالک گلخانه (Trialeurodes vaporariorum) حدود ۲۵۰ گونه گیاه میزبان گزارش شده است [۴]. سفیدبالک جالیز از جمله مهم‌ترین آفات گوجه‌فرنگی در گلخانه‌ها و همچنین سایر محصولات زراعی، صیفی و گلخانه‌ای در بسیاری از مناطق جهان، به‌ویژه نواحی گرم، معتدل و خشک محسوب می‌شود [۱]. از مهم‌ترین بیماری‌های منتقل‌شده توسط این آفت، بیماری پیچیدگی و برگ‌زردی گوجه‌فرنگی است [۵].

کنترل سفیدبالک‌ها

در سیستم‌های زراعی، گاهی از گیاهان مختلف به‌عنوان همراه محصول اصلی برای مقابله با آفات استفاده می‌شود. گیاهان ثانویه بسته به هدف کشت در چند دسته مانند همراه، دفع‌کننده، مانع، نشانگر، تله یا جمع‌آوری‌کننده آفات طبقه‌بندی می‌شوند [۶]. در همین راستا، استفاده از مواد گیاهی برای کنترل سفیدبالک‌ها توصیه شده است. گیاهان تله، به‌عنوان میزبان‌های ترجیحی، با جذابیت بیشتر برای آفات، نقش مهمی در پراکنده‌سازی و کاهش جمعیت آن‌ها ایفا می‌کنند. چهار مکانیسم مقاومت در گیاهان شامل آنتی‌زنوز (antixenosis)، آنتی‌بیوز (antibiosis)، تحمل و اجتناب شناسایی شده‌اند [۷].

مبارزه شیمیایی

استفاده از روغن‌های سیتووت،  ولک همراه با دلتامترین برای کنترل سفیدبالک‌ها توصیه شده است [۸]. همچنین، حشره‌کش تیاکلوپراید به‌دلیل دوام نسبتاً بالا، بیشتر در شرایط مزرعه برای سفیدبالک جالیز کاربرد دارد. تیامتوکسام با غلظت ۰.۵ در هزار برای کنترل پوره‌ها و مراحل بلوغ، و دینوتفوران با غلظت ۲.۵ در هزار برای کنترل سفیدبالک‌های بالغ مناسب هستند، اما این ترکیبات تأثیر قابل‌توجهی بر زادآوری و نسل‌های آینده آفت ندارند.

مبارزه زیستی

مشکلات ناشی از مصرف حشره‌کش‌های شیمیایی، موجب توجه به کنترل زیستی در مدیریت آفات شده است. بر اساس تحقیقات، استفاده از کنه شکارگر Amblyseius swirskii (Acari: Phytoseiidae) در برنامه‌های کنترل تلفیقی سفیدبالک در گلخانه‌های فلفل دلمه‌ای مؤثر گزارش شده است [۹].

 

استفاده از اسانس گیاهی

در مطالعه‌ای دیگر، اثر دورکنندگی اسانس رزماری روی سفیدبالک در شرایط گلخانه بررسی شد. در این پژوهش، داخل دو قفس، هر کدام حاوی ۱۲ بوته خیار در مرحله ۵ برگی قرار داده شد؛ در یک قفس، ۶ بوته با آب و ۶ بوته دیگر با اسانس رزماری با غلظت ۴۰ میکرولیتر بر میلی‌لیتر تیمار شدند. سپس ۱۵۰ سفیدبالک بالغ به هر قفس اضافه گردید. در فواصل زمانی ۳ و ۶ روز پس از تیمار، تخم‌های گذاشته‌شده روی گیاهان شمارش شدند. نتایج نشان داد که میزان تخم‌ریزی سفیدبالک‌ها در روز سوم به‌طور معنی‌داری در گیاهان تیمارشده کمتر از گیاهان شاهد بود (p<0.05). بنابراین، اسانس رزماری می‌تواند به‌عنوان یک دورکننده مؤثر کوتاه‌مدت برای سفیدبالک به کار رود [۱۰].

منابع

1. ارجمندی نژاد، ع. و شیخی گرجان، ع. ۱۳۹۰. بررسی تاثیر حشره کشهای جدید روی سفید بالک جالیز و سفید بالک جالیز گلخانه، دومین همایش ملی مدیریت کنترل آفات، ۲۸ و ۲۹ شهریور، کرمان، صفحات ۳۱۴-.

2. فرید، س.، پورخاتون، م.ر و لری، ز. ۱۳۹۴. سفید بالک جالیز گلخانه، نشریه ترویجی سازمان جهاد کشاورزی کرمان، صفحات ۱-۸.

3. قهاری، ح.، محبی، ح. ر. و روانک، ح. ۱۳۸۶. گیاهان میزبان سفید بالک‌ها (Homoptera: Aleyrodidae) در بعضی مناطق ایران. مجله علمی پژوهشی گیاه و زیست‌بوم، شماره ۹، بهار ۱۳۸۶.

4. Greathead, A.H. 1986. Host plants. Pages 17-25 in M.W. Cock (Ed.) Bemisia tabaci-a literature survey on the cotton whitefly. C.A.B. International Institute of biological control. Ascot, 121 pp.

5. ارجمندی نژاد، ع. و شیخی گرجان، ع. ۱۳۹۰. بررسی بیماری‌های منتقل شده توسط سفیدبالک جالیز، دومین همایش ملی مدیریت کنترل آفات، ۲۸ و ۲۹ شهریور، کرمان.

6. Parker, J.E., Snyder, W.E., Hamilton, G.C., Rodriguez-Saona, C. 2013. Companion planting and insect pest control. Journal of China University of Mining and Technology. 30 pp.

7. قهاری، ح.، محبی، ح. ر. و روانک، ح. ۱۳۸۶. چهار مکانیسم مقاومت در گیاهان در برابر سفیدبالک‌ها، مجله علمی پژوهشی گیاه و زیست‌بوم.

8. حسینی‌نیا، ع.، خنجانی، م.، خوبدل، م. و جوادی خضری، س. ۱۳۹۶. مقایسه اثر روغن‌ها و ترکیبات حشره‌کش در کنترل سفیدبالک گلخانه‌ای، مجله پژوهش‌های حفاظت گیاه ایران، جلد ۳۰، شماره ۴، صفحات ۷۱۸-۷۲۶.

9. Calvo, F.J., Blockmans, K., Belda, J.E. 2011. Control of Bemisia tabaci and Frankliniella occidentalis in cucumber by Amblyseius swirskii. BioControl 56: 185-192.

10. حسینی‌نیا، ع. و همکاران. ۱۳۹۶. بررسی اثر دورکنندگی اسانس رزماری روی سفیدبالک در شرایط گلخانه، مجله پژوهش‌های حفاظت گیاه ایران.