علت پژمردگی گلهای گلدانی بعد از جابجایی در زمستان
نویسنده : صفیه عرب دکتری فیزیولوژی گیاهان زراعی دانشگاه صنعتی شاهرود
مقدمه
شرایط نگهداری از گلهای گلدان نیازمند توجه به نکات خاصی است تا همیشه سالم و شاداب باقی بمانند. این گیاهان بر خلاف گیاهانی که در طبیعت به صورت خودرو رشد میکنند، نیاز به مراقبت دارند چون اهلی شده اند پس بدون تاًمین نیازهای آنها، نمی توانید انتظار داشته باشید گیاهان شما همیشه با طراوت و شاداب باقی بمانند. مهمترین دلیل پژمردگی گیاهان بعد از جا به جایی میتواند آبیاری نادرست باشد، چون نیاز آبی گلها با یکدیگر متفاوت است برای هر گیاهی یک دمای کاردینال تعریف شده است. دمای کاردینال شامل حداقل، حداکثر و بهترین دما برای رشد گیاهان است. برای مثال وقتی میگوییم دمایی ۱۰ تا ۲۵ درجه سانتی گراد بهترین رشد را دارد یعنی حداقل دمای قابل تحمل برای این گیاه ۱۰ درجه و حداکثر دما، ۲۵ درجه سانتیگراد است وکم و زیاد شدن دما از این طیف دمایی، میتواند به دلیل شوک حرارتی، به گیاه آسیب وارد کند و باید در زمان تعویض گلدان، باید بستر کشت مناسب برای گیاهان فراهم کرد. گیاهان از نظر بافت و ساختمان خاک، نیازهای متفاوتی دارند ولی تقریباً برای عمده گیاهان، بافت خاک متوسط بهترین گزینه خواهد بود چون هم به استقرار و ثبات ریشه در داخل خاک کمک میکند و هم زهکشی مناسب را در اختیار ریشه قرار داده و باعث میشود ریشه به راحتی بتواند تنفس کند. بهترین خاک گل، از ترکیب چند بستر کشت به دست میاید و بهترین کار این است که در زمان تعویض گلدان، یا این کار را به کارشناسان در گلفروشی بسپارید یا اگر میخواهید خودتان گلدان را عوض کنید بهترین بستر کشت را از گل فروشیها تهیه کنید تا مطمئن باشید به گیاه آسیب نمیرسد و یکی از دلایل اصلی تعویض گلدان این است که با جذب تدریجی مواد غذایی، خاک گلدان فقیر میشود از طرف دیگر همزمان با آبیاری، بخشی از خاک شسته شده و از دست میرود بنابراین این خاک دیگر توان نگهداری از ریشه و تغذیه گیاه را ندارد و باید آن را عوض کنید (۱).
بهترین شرایط نگهداری از گلهای
برای مراقبت از گلها و اطمینان از سلامت آن، توجه به جزئیات هر بخش از شرایط محیطی اهمیت دارد. برای حفظ سلامت و شادابی گلها استفاده از کود مناسب ضروری است. بهترین کود، کود مایع متعادل است که مواد مغذی لازم برای رشد برگها و گلها را فراهم میکند همچنین کود ارگانیک مانند کمپوست یا کود دامی میتواند خاک را غنی کرده و به تغذیه طبیعی گیاه کمک کند. کود مخصوص گیاهان گلدار برای تقویت گلدهی توصیه میشود و در فصل بهار و تابستان، هر دو هفته یکبار کود دهی انجام شود، در حالی که در فصل زمستان، کود دهی باید کاهش یافته یا متوقف شود تا از آسیب به گیاه جلوگیری شود. آبیاری گلها باید به طور منظم و با دقت صورت گیرد در فصلهای گرمتر، نیاز به آبیاری بیشتر است، در حالی که در زمستان و زمانی که رشد گیاه کاهش می یابد، میزان آبیاری باید کاهش یابد اگر برگها زرد شده یا تعداد گلها کم شده، ممکن است نشانه ای از آبیاری زیاد باشد هرس کردن برگهای خشک یا آسیب دیده میتواند به گیاه کمک کند تا انرژی بیشتری برای رشد مصرف کند. یکی دیگر از عوامل مهم در شرایط نگهداری از گلها، انتخاب خاک مناسب است که باید سبک و دارای زهکشی عالی باشد. بهترین ترکیب برای خاک گلهای گلدان شامل خاک باغچه، شن و کمپوست است که اجازه میدهد آب به راحتی از آن عبور کند. اگر خاک زهکشی ضعیفی داشته باشد، ریشه ها ممکن است دچار پوسیدگی شوند. استفاده از گلدانهایی با سوراخهای زهکشی نیز برای سلامت گیاه ضروری است. بنابراین، توجه به ترکیب خاک و روش آبیاری صحیح از اهمیت ویژه ای برخوردار است (۲).
علت پژمردگی گلهای گلدان بعد از جا به جایی
علت پژمرده شدن گیاه بعد از تعویض گلدان کمی شبیه به نقل مکان کردن به خانه جدید است محیط های جدید به کمی دوره سازگاری نیاز دارند برگهای گیاه ممکن است با پژمرده شدن هنگام تعویض گلدان، علامت شوک پیوندی را نشان دهند به غیر از این، افتادگی گیاه، ممکن است در واکنش به خاک، مقدار آب، شرایط روشنایی یا حتی گلدان جدید آن باشد عوامل زیادی میتوانند در پژمردگی گیاه پس از تعویض گلدان نقش داشته باشند، پژمردگی پس از تعویض گلدان، به خصوص در چند روز اول، میتواند بسیار رایج باشد با احتیاط در طول فرآیند تعویض گلدان، باید بتوانید از پژمردگی در اکثر شرایط جلوگیری کنید این فرآیند میتواند یک زمان استرس زا برای گیاه شما باشد، زیرا به طور ناگهانی از جایی که با خوشحالی رشد کرده است به شرایط جدید منتقل میشود. گاهی اوقات حتی با دقت زیاد، ممکن است به ریشه ها آسیب وارد کنید که این امر میتواند بر توانایی گیاه برای رشد در خانه جدید خود تاًثیر بگذارد و توانایی گیاه را برای جذب مواد مغذی با ارزش محدود کند اما این ریشه ها میتوانند در طول زمان دوباره رشد کنند، به شرطی که به درستی از گیاه مراقبت کنید. اما بسیاری از مواقع پس از تعویض گلدان، مکان گیاهان را نیز تغییر میدهیم و این میتواند عامل اصلی پژمردگی گل پس از تعویض گلدان باشد. استرس ناشی از تعویض گلدان و تغییر دما، رطوبت و روشنایی، برای برخی گیاهان بسیار زیاد است. برای گیاهان آپارتمانی، اگر به طور ناگهانی شرایط را برای گیاه آپارتمانی خود تغییر دهید میتواند در کوتاه مدت بسیار ضرر داشته باشد اگر گیاه شما قبل از تعویض گلدان در معرض نور بیش از حد یا دمای بالا قرار داشت بهتر است آن را به مکانی با نور و دمای متوسط تر منتقل کنید تا فرصتی برای تثبیت خود داشته باشد. همچنین به یاد داشته باشید که فرآیند پیوند میتواند برای گیاهان بسیار استرس زا باشد همانطور که آنها در حال رشد ریشه های جدید هستند، به مقدار زیادی مواد مغذی دسترسی پیدا کنند میتواند رشد را متوقف کند. مسئله آبیاری را باید هم قبل و هم بعد از تعویض گلدان در نظر بگیرید آبیاری بیش از اندازه خطر غرق شدن را افزایش میدهد، زیرا گیاه قادر به دریافت اکسیژن کافی نمیباشد آبیاری خیلی کم ریشه ها را خشک میکند این امر شوک پیوندی را افزایش میدهد و سازگاری گیاه با محیط جدید را دشوارتر میکند. یک دلیل دیگر پژمرده شدن گیاه بعد از تعویض گلدان تاًثیرات نور بر روی گیاه است. دریافت نور خورشید برای گیاهان بسیار مهم است، حتی برای گیاهانی که در داخل خانه نگهداری میشوند. نور خورشید برای فرآیند فتوسنتز مورد نیاز است و به آنها اجازه میدهد آب و مواد مغذی را از خاک دریافت کنند. هر نوع گیاه، به مقدار مطلوبی از نور خورشید نیاز دارد. کمبود نور خورشید فرآیند فتوسنتز را دچار مشکل میکند و نور بیش از حد باعث میشود، که گیاه از آسیب گرما رنج ببرد. کمبود رطوبت یک علت دیگر از پژمرده شدن گیاه بعد از تعویض گلدان است. مسائل رطوبتی میتواند باعث شود که گیاهان شاداب، شروع به پژمرده شدن کنند. به طور معمول این موضوع باعث کمی افتادگی و پژمردگی گیاه میشود، ولی باید بدانید که اگر مشکلات رطوبت مقصر باشد نباید پژمردگی شدید گیاه را مشاهده کنید. با این حال خوب است بدانید که باید این گیاهان را در محیط های مرطوب نگهداری کنید تا رشد کنند. منطقه خانه یا محل کار شما ممکن است برای گیاه کمی خشک باشد افزایش رطوبت ساده ترین راه برای حل این مشکل است تا بتوانید به بهترین شکل به ظاهر گیاه کمک کنید. میتوانید برگهای گیاه را به طور منظم آب پاشی کنید این باید به تاًمین رطوبت گیاه شما کمک کند و گیاه شروع به جوشیدن کند. در زمینه تعویض گلدان مهم است که صبور باشید شما فقط باید به تاًمین آب و مواد مغذی مورد نیاز برای زنده ماندن گیاه خود ادامه دهید اگر این کار را انجام میدهید طولی نمیکشد که بر شوک تعویض گلدان غلبه کنید در آن صورت گیاه میتواند دوباره به شدت رشد کند و به الگوهای طبیعی خود باز گردد و حداقل برای ۴ تا ۶ هفته پس از تعویض گلدان به گیاه خود کود ندهید ریشه ها در این مدت حساس هستند و کود دهی میتواند باعث سوختگی و آسیب بیشتر به آنها شود و این نکته را در نظر داشته باشید که شوک ناشی از تعویض گلدان در همه گیاهان یکسان نیست برخی گونه ها به دلیل ساختار ریشه یا حساسیتهای ذاتی، واکنش شدیدتری به این فرآیند نشان میدهند درک این تفاوتها به شما کمک میکند تا با آمادگی بیشتری برای هر گیاه اقدام به تعویض گلدان کنید و مراقبتهای پس از آن را به درستی تنظیم نمایید (۳). بهترین زمان برای تعویض گلدان
برای بسیاری از گیاهان، بهترین زمان برای جلوگیری از پژمردگی، اوایل تا اواسط بهار است، زمانی که گیاه شروع به رشد قوی میکند. این زمان ایده آل است زیرا گیاه به سرعت شروع به رشد میکند، اما هنوز شاخ و برگ جدید زیادی برای حمایت ندارد. در فصل بهار، ریشه ها پس از تعویض گلدان، سریعتر و قوی تر رشد میکنند و این به گیاه اجازه میدهد تا به سرعت در گلدان جدید خود مستقر شود. البته هر گیاه با گیاه دیگر فرق دارد و گیاهان زیادی وجود دارند که بهتر است در زمانهای خاصی از سال گلدانشان تعویض شود. تعویض گلدان در فصول پاییز و زمستان که رشد گیاه کند یا متوقف شده است توصیه نمیشود همچنین از تعویض گلدان در گرمای شدید تابستان نیز باید اجتناب کرد زیرا گرمای زیاد استرس مضاعفی به گیاه وارد میکند انتخاب زمان درست به گیاه شما بهترین شانس را برای یک انتقال آرام و بدون دردسر میدهد و آماده سازی گیاه قبل از فرآیند تعویض گلدان، نقشی حیاتی در کاهش استرس و جلوگیری از علت پژمرده شدن گیاه بعد از تعویض گلدان دارد آبیاری کامل گیاه یک یا دو روز قبل از جابجایی، یکی از مهمترین اقدامات است این کار باعث میشود ریشه ها هیدارته و انعطاف پذیر باشند و خاک به راحتی و به صورت یکپارچه از گلدان قدیمی جدا شود ریشه های خشک بسیار شکننده تر هستند و احتمال آسیب دیدن آنها در حین کار به مراتب بیشتر است هرگز گیاهی را که تحت استرس خشکی، بیماری یا حمله آفات قرار دارد، تعویض گلدان نکنید ابتدا مشکل اصلی را بر طرف کرده و به گیاه فرصت دهید تا به ثبات برسد. جا به جایی یک گیاه ضعیف، فشار مضاعفی بر آن وارد میکند و شانس موفقیت را به شدت کاهش میدهد همچنین فراهم کردن تمام وسایل مورد نیاز مانند گلدان جدید، خاک مناسب و ابزار تمیز قبل از شروع کار، به شما کمک میکند تا فرآیند را سریعتر و با کمترین میزان دستکاری ریشه به پایان برسانید (۴).
سوالات پرتکرار (FAQ)
آیا پژمردگی بعد از تعویض گلدان طبیعی است؟
بله، تا حدی طبیعی است (شوک پیوندی) و معمولاً موقتی؛ اما در زمستان شدیدتر و طولانیتر میشود.
چقدر طول میکشد گیاه بهبود یابد؟
۲ تا ۶ هفته، بسته به گونه گیاه و شدت آسیب ریشه.
اگر برگها زرد و ریزش کردند چه کنم؟
ابتدا آبیاری را چک کنید (نه زیاد، نه کم)، رطوبت محیط را بالا ببرید و برگهای آسیبدیده را هرس کنید. اگر پوسیدگی ریشه مشکوک است، بررسی و ریشههای پوسیده را جدا کنید.
آیا در زمستان میتوانم گلدان عوض کنم؟
فقط در موارد ضروری (مثل خاک خیلی فشرده یا ریشه پر)؛ بهتر است تا اوایل بهار صبر کنید.
کدام گیاهان بیشتر در زمستان پژمرده میشوند؟
گیاهان حساس به سرما و خشکی مثل پوتوس، فیکوس بنجامین، آنتوریوم، ارکیده، کالادیوم.
واژهنامه
- شوک پیوندی / شوک تعویض گلدان: استرس شدید گیاه پس از جابجایی یا تعویض گلدان به دلیل آسیب ریشه یا تغییر ناگهانی شرایط محیطی.
- ریشههای مویی (Fine roots / Root hairs): ریشههای نازک و ظریف مسئول اصلی جذب آب و مواد مغذی؛ بسیار حساس به آسیب.
- زهکشی: توانایی خاک و گلدان برای عبور آب اضافی؛ ضعیف بودن آن باعث پوسیدگی ریشه میشود.
- دمای کاردینال: محدوده دمایی شامل حداقل (کمترین دمای قابل تحمل)، بهینه (بهترین رشد) و حداکثر (بالاترین دمای قابل تحمل) برای هر گیاه.
- شوک حرارتی: آسیب ناشی از تغییر ناگهانی دما (مثلاً از گرم به سرد).
- رطوبت نسبی: درصد رطوبت هوا؛ برای اکثر گیاهان آپارتمانی ۵۰–۷۰% ایدهآل است.
- کوددهی پس از تعویض: توصیه میشود حداقل ۴–۶ هفته بعد از تعویض گلدان کود ندهید تا ریشهها بهبود یابند.
منبع
1- تعویض گلدان گیاهان. فاطمه چهار دهی.۱۳۹۴. نشریه باغبانی.
2- بررسی روند تغییرات دما و رطوبت نسبی در گیاهان. آناهیتا ابلاغیان و همکاران. ۱۳۹۸. نشریه: علوم و مهندسی آبیاری.
3- حفظ رطوبت خاک با استفاده از پلیمرهای جاذب آب (هیدروژل). فهیمه نادری و همکاران. ۱۳۸۵. نشریه: پژوهش های خاک.
4- بررسی دقت مدلهای انعکاس سنجی حوزه زمانی برای برآورد رطوبت خاک. مریم مزیدی و همکاران. ۱۳۸۹. نشریه: مجله پژوهش آب ایران.