کنه تارتن دو لکهای و کنه قرمز اروپایی: زیستشناسی، شیوع، گیاهان میزبان و روشهای مبارزه
نویسنده: رویا ستاری
دانشجوی کارشناسی ارشد اگرواکولوژی دانشگاه تهران
مقدمه
کنه تارتن دو لکهای و کنه قرمز اروپایی از مهمترین آفات گیاهی در کشاورزی و باغداری به شمار میروند. این کنهها به دلیل اندازه کوچک (۳/۰ تا ۵/۰ میلیمتر)، چرخه زندگی کوتاه و توانایی تکثیر سریع، خسارات اقتصادی قابل توجهی ایجاد میکنند (۵). کنه تارتن به دلیل تولید تارهای ابریشمی و توانایی حمله به بیش از ۱۱۰۰ گونه گیاهی، بهعنوان یکی از پلیفاژترین آفات شناخته میشود (۲). کنه قرمز اروپایی نیز بیشتر در باغهای میوه، بهویژه سیب، خسارت ایجاد میکند (۱). این مقاله مروری به بررسی ویژگیهای زیستی، فصل شیوع، گیاهان میزبان و روشهای رایج مبارزه با این دو آفت میپردازد و با هدف ارائه اطلاعات جامع برای مدیریت تلفیقی این آفات تهیه شده است.
ویژگیهای زیستی و شناسایی
کنه تارتن دو لکهای
کنه تارتن دو لکهای دارای بدنی بیضی شکل با دو لکه تیره در پشت است. در بهار و تابستان، رنگ بدن این کنه سبز متمایل به زرد و در پاییز و زمستان قرمز یا نارنجی است (۵). این کنهها با استفاده از استایلت (اندام مکنده) از شیره گیاهی تغذیه میکنند و تارهای ابریشمی تولید میکنند که از کلونی محافظت کرده و به پراکندگی آنها کمک میکند (۲). چرخه زندگی این کنه شامل مراحل تخم، لارو، پروتونمف، دئوتونمف و بالغ است که در شرایط مطلوب (دمای ۲۷ تا ۳۰ درجه سانتیگراد) تنها ۷ تا ۱۰ روز طول میکشد (۶). مادهها میتوانند تا ۲۰۰ تخم در طول عمر خود بگذارند.
کنه قرمز اروپایی
کنه قرمز اروپایی بدنی قرمز یا قهوهای با شکل تخممرغی دارد و برخلاف کنه تارتن، تار تولید نمیکند (۱). این کنه بیشتر روی درختان میوه دانهدار مانند سیب، گلابی و به فعالیت میکند. تخمهای آن بهصورت ردیفی روی شاخهها قرار میگیرند و در مناطق معتدل، بهصورت تخمهای زمستانگذران (دیاپوز) در برابر سرما مقاومت میکنند. چرخه زندگی این کنه نیز مشابه کنه تارتن است، اما به دلیل وابستگی به درختان میوه، در بهار و تابستان فعالتر است (۷).
فصل شیوع
کنه تارتن دو لکهای
کنه تارتن در شرایط گرم و خشک (دمای ۲۷ تا ۳۰ درجه سانتیگراد و رطوبت کمتر از ۵۰%) به سرعت تکثیر میشود. این آفت در تابستان و اوایل پاییز بیشترین خسارت را به محصولات زراعی و گلخانهای وارد میکند (۶). در مناطق معتدل ایران مانند گرگان و مشهد، این کنه میتواند تا ۱۵ نسل در سال تولید کند. در گلخانهها، به دلیل شرایط کنترلشده، این کنه در تمام طول سال فعال است و بدون مدیریت مناسب، جمعیت آن به سرعت افزایش مییابد (۲). تغییرات اقلیمی، از جمله افزایش دما، شیوع این کنه را در مناطق جدید تشدید کرده است.
کنه قرمز اروپایی
کنه قرمز اروپایی در بهار، با گرم شدن هوا و تفریخ تخمهای زمستانگذران، فعالیت خود را آغاز میکند. این کنه در تابستان با تولید ۶ تا ۸ نسل، خسارت قابل توجهی به باغهای میوه، بهویژه سیب، وارد میکند (۱). در مناطقی مانند ارومیه، تهران و اصفهان، شرایط آبوهوایی معتدل و مرطوب، شیوع این کنه را تشدید میکند. پایش منظم در اوایل بهار، بهویژه در مرحله تورم جوانهها، برای جلوگیری از طغیان این آفت ضروری است (۷).
گیاهان میزبان
کنه تارتن دو لکهای
کنه تارتن دو لکهای به بیش از ۱۱۰۰ گونه گیاهی از ۱۴۰ خانواده حمله میکند. محصولات زراعی مانند گوجهفرنگی، خیار، لوبیا، ذرت، توتفرنگی و گیاهان زینتی مانند رز، ژربرا و گلایول از میزبانهای اصلی این کنه هستند (۲). این آفت بهویژه در گلخانهها و مزارع محصولات یکساله خسارتزا است. تغذیه این کنه از شیره گیاهی باعث کاهش فتوسنتز، زردی برگها و کاهش کیفیت محصول میشود. در موارد شدید، کل گیاه خشک شده و از بین میرود.
کنه قرمز اروپایی
کنه قرمز اروپایی عمدتاً به درختان میوه دانهدار مانند سیب، گلابی، به و آلو حمله میکند. این کنه همچنین به برخی درختان زینتی مانند نارون و درختان میوه هستهدار مانند هلو و زردآلو خسارت وارد میکند (۱). در باغهای سیب ایران، بهویژه در مناطق تهران، اصفهان و آذربایجان غربی، این کنه بهعنوان یکی از آفات کلیدی شناخته میشود (۷). خسارت این کنه شامل کاهش کیفیت میوه، ریزش برگ و کاهش رشد درخت است.
روشهای رایج مبارزه
کنترل زراعی
روشهای زراعی شامل افزایش رطوبت محیط از طریق آبیاری بارانی، حذف علفهای هرز و پاجوشها، و شخم زمستانه است. آبیاری بارانی با پاشش یکنواخت، شرایط را برای فعالیت کنهها نامساعد میکند، زیرا رطوبت بالا رشد آنها را مختل میکند (۲). شخم زمستانه میتواند ۳۶ تا ۶۱ درصد از مراحل زمستانگذران کنه تارتن را از بین ببرد (۳). حذف بقایای گیاهی و علفهای هرز نیز از تجمع کنهها جلوگیری میکند.
کنترل بیولوژیک
استفاده ازدشمنان طبیعی مانند کنههای شکارگر ، کفشدوزک ها و سنهای شکارگر در کاهش جمعیت کنهها مؤثر است (۴). این روش در گلخانهها برای کنه تارتن موفقیتآمیز بوده و میتواند نیاز به سمپاشی را تا ۷۰ درصد کاهش دهد. برای کنه قرمز اروپایی، استفاده از کنههای شکارگر در باغهای میوه نیز نتایج مثبتی داشته است. حفظ تنوع زیستی و کاهش استفاده از سموم شیمیایی، به افزایش کارایی دشمنان طبیعی کمک میکند.
کنترل شیمیایی
در صورت بالا بودن جمعیت کنهها (بیش از ۵۰ کنه در ۱۰۰ برگ)، استفاده از کنهکشهایی مانند آبامکتین، کلوفنتزین، اسپایرومسیفن،بی فنازسیت و سایفلومتوفن توصیه میشود (۷). برای کنه قرمز اروپایی، سمپاشی زمستانه با روغن ولک (۲%) و کنهکشهایی مانند کلوفنتزین در مرحله پیش از تفریخ تخمها مؤثر است (۱). مقاومت کنهها به آفتکشها، بهویژه در کنه تارتن، چالشی جدی است. بنابراین، استفاده متناوب از کنهکشهای مختلف و رعایت دوز توصیهشده ضروری است (۶).
کنترل تلفیقی
مدیریت تلفیقی آفات بهترین رویکرد برای کنترل این آفات است. این روش شامل ترکیب روشهای زراعی، بیولوژیک و شیمیایی است. پایش مستمر، استفاده از دشمنان طبیعی و کاربرد هدفمند کنهکشها، ضمن کاهش خسارات، اثرات منفی زیستمحیطی را به حداقل میرساند (۴). برنامههای مدیریت تلفیقی آفات در باغهای سیب ایران نشان دادهاند که تلفیق آبیاری بارانی، رهاسازی کنههای شکارگر و سمپاشی محدود میتواند تا ۸۰ درصد خسارات را کاهش دهد.
در آخر باید گفت که کنه تارتن دو لکهای و کنه قرمز اروپایی به دلیل ویژگیهای زیستی منحصربهفرد، گستردگی میزبانها و مقاومت به آفتکشها، چالشهای جدی برای کشاورزی و باغداری ایجاد میکنند. شناسایی زودهنگام، پایش منظم و استفاده از روشهای مدیریت تلفیقی، از جمله افزایش رطوبت محیط، رهاسازی دشمنان طبیعی و کاربرد هدفمند کنهکشها، میتواند خسارات این آفات را به حداقل برساند. تحقیقات آینده باید بر توسعه کنهکشهای جدید، بهبود روشهای بیولوژیک و افزایش آگاهی کشاورزان تمرکز کند.
منابع
۱-کنه قرمز اروپایی و روش کنترل آن، مسعود تقیزاده، سازمان تحقیقات آموزش و ترویج کشاورزی، ۱۴۰۰.
۲-کنه تار عنکبوتی شناخت آفت و روشهای کنترل و مقابله، صنم کهن، دانش کشاورزی، ۱۴۰۱.
۳- مهار موثر کنه تارتن دو لکهای و کنه قرمز اروپایی در باغهای سیب، رضایی و همکاران، نشر دانشگاه مشهد، ۱۴۰۳.
۴- مدیریت تلفیقی کنه تارتن دو لکهای با رویکرد حفاظت از تنوع زیستی، سمانه نیکاختر و همکاران، نشر سیویلیکا، ۱۴۰۳.
۵-Arbabi, M., Baradaran, P., \& Khorramshahi, M. (1997). Harmful agricultural mites in Iran. Journal of Plant Protection Research Institute.
۶-Rezaie, M., \& JavanNezhad, R. (2021). Modeling of geographical-climatic distribution pattern of Tetranychus urticae in the climate of Razavi Khorasan province. Journal of Applied Researches in Plant Protection, Uni Tehran.
۷- Rezaie, M., Emami, M.S., Frozan, M., Shirdel, D., \& Kamali, H. (2020). Efficiency of Spiromesifen and Cyflumetofen for control of European red mite in apple orchards of some Provinces in Iran. Journal of Applied Researches in Plant Protection, Uni Tehran.
کنههای شکارگر (Phytoseiulus persimilis)
کفشدوزک هاNeoseiulus californicus) (Stethorus
سن های شکارگر Orius
مدیریت تلفیقی آفات IPM